Davetli misin? “Biz” sözcüğünün gizli seçimi

A view across Cusco in the Peruvian Andes

Yaklaşık 2 dakikalık okuma

Bir arkadaşınız “Akşam sekizde yemek yiyeceğiz” diyor. Paltonuzu mu alırsınız, yoksa ona iyi akşamlar mı dilersiniz? Karar vermeden önce bu küçük “biz”in kimleri kapsadığını bilmeniz gerekir.

İki çember çizin

Bir çemberde konuşan kişi ve hitap ettiği kişi vardır. Diğerinde konuşan kişiyle başka insanlar bulunur; dinleyici dışarıda kalır. İngilizcedeki we her iki çember için de kullanılabilir. Sınırı bağlam belirler.

Kapsayıcı–dışlayıcı ayrımı bulunan diller bu sınırı bir zamirde işaretleyebilir. Kapsayıcı biçim dinleyiciyi gruba dahil eder; dışlayıcı biçim etmez. Buradaki ayrım, konuşanın dinleyiciyi sevip sevmemesiyle değil, kimlerin söz konusu eyleme katıldığıyla ilgilidir.

Dilbilgisinin içindeki davet

Teksas Üniversitesinin Quechua Tinkuy projesinde sunulan Keçuva çeşidinde ñuqanchis dinleyiciyi kapsar, ñuqayku ise kapsamaz. Ayrım, projenin fiil örneklerinde de görülür. Keçuvanın bölgesel çeşitleri vardır; buradaki biçimleri her konuşura genellememek gerekir.

Papua Yeni Gine’de konuşulan Tok Pisin başka bir örnek sunar: yumi kapsayıcı, mipela dışlayıcıdır. Çok farklı geçmişlere sahip diller benzer dilbilgisi çözümleri geliştirebilir. Benzerlik tek başına yakın akrabalığı kanıtlamaz.

Bir sonraki “biz”i dikkatle okuyun

Yemek cümlesine yeniden bakalım. Kapsayıcı bir biçim konuğu masaya dahil eder. Dışlayıcı biçimse ev sahibinin başka insanlarla yaptığı planı aktarır. Sözcük seçimi bütün ayrıntıları çözmez; zaman, yer ve ses tonu hâlâ önemlidir. Ama olası bir yanlış anlaşılmanın bir kısmı baştan giderilmiştir.

Şimdi bir şirketin, spor takımının veya aile grubunun mesajına bakın. Buradaki “biz” kim? Ayrı zamirleri olmayan bir dilde bile bu soruyu sormak yararlıdır. Dilbilgisi yalnızca eklerden oluşmaz; konuşmadaki insanlar arasındaki ilişkileri düzenlemenin de bir yoludur.